Etz Hayim, İbranice’de “Hayat Ağacı” anlamına gelir. Bu isim, sinagoglarda Tora kutsal kitabı yerine kaldırılırken her seferinde söylenen bir ayetten gelmektedir: “O, kendisine sımsıkı sarılanlar için bir hayat ağacıdır.” Akdeniz havzasındaki birçok Sefarad sinagogu bu adı taşır ve İzmir’in Etz Hayim Sinagogu, bunların en eskisi olarak kabul edilmektedir.
Osmanlı’dan Önce Başlayan Bir Hikâye
Olağanüstü bir belge, sinagogun en eski günlerine dair bize bir bakış sunmaktadır. 1761 yılında vefat eden Rav Avraham Ben Ezra, Bate Kenesiot adlı kitabında, 1688 yılında vefat eden dedesi Rav Salomon Ben Ezra’nın bıraktığı bir responsum’u (dini soruya verilen cevabı) kaydetmiştir. Dedesi şunları yazmıştır:
“Bir zamanlar İzmir’de yalnızca tek bir sinagog vardı. Türkler gelip orada namaz kıldılar ve burayı camiye çevirdiler. Yahudiler artık içeride dua edemediler ve sokaklarda, binanın dışında ibadet ettiler. Sonra Reuven adında bir adam, bahçesinde yeni bir sinagog inşa etti ve onu Tanrı’ya adadı.”
Tarihçilere göre bu olay, Türk birliklerinin İzmir’e ilk ulaştığı on dördüncü yüzyılın başlarında, şehirde henüz hiç cami inşa edilmemişken yaşanmıştır. İzmir Yahudileri, Reuven bahçesini cemaatine açana kadar uzun yıllar boyunca bir sinagogdan yoksun kalmıştır.
Hikâye burada bitmez. Cemaat, nesiller boyunca her yıl Yom Kippur arifesinde ve Simha Tora gecesinde Ruven’in anısına dualar okumuştur. Daha sonraki yıllarda Reuven’in çocukları sinagogu tüm cemaate sattıklarında, bu duaların sonsuza dek sürdürülmesini şart koşmuşlardır.
Büyük Yangından Sonra Yeniden İnşa
İzmir’in çoğu sinagogu gibi Etz Hayim de yüzyıllar boyunca pek çok yangından zarar gördü. 1841 büyük yangınında bina tamamen yandı. On yıl sonra, varlıklı bir komisyoncu olan Daniel de Sidi sinagogu yeniden inşa ettirdi. Bugün gördüğümüz yapı onun yaptırdığı binadır.
Ziyaretçiler sinagoga uzunca bir merdiven çıkarak ulaşır. Alt katta bir zamanlar, Ladino dilinde Etz Hayim de Abasho, yani “Aşağıdaki Etz Hayim” olarak bilinen daha küçük bir sinagog yer alıyordu. Üst kattaki sinagoga ise Etz Hayim de Ariva, yani “Yukarıdaki Etz Hayim” deniyordu. Binanın arka tarafında küçük bir bahçe bulunmaktadır.
Sinagogun İçi
Etz Hayim, geleneksel Sefarad Anadolu planını izlemektedir. Bu plan, Kudüs, Selanik ve tüm Sefarad dünyasındaki sinagoglarla ortak bir mimari mirası paylaşmaktadır. Tora’nın okunduğu platform olan Teva, başlangıçta salonun tam ortasında yer alıyordu. Etrafında dört sütun yükseliyor, duvar boyunca sade minderli uzun sedirler diziliyordu. Duvarlardaki boyalı süslemeler ise mermer görünümü yaratıyordu.
Yirminci yüzyılın başlarında, Avrupa sinagog mimarisinden gelen bir akıma uyularak Teva, salonun ortasından alınıp Tora kutsal kitaplarının saklandığı dolap olan Ehal’in yanına yerleştirildi.
Etz Hayim’de nesiller boyunca dua eden aileler arasında Hulli, Abulafya, Alfandari, Yafe, Hayim, Ginni ve Cimi aileleri yer almaktadır.
Çöküşün Eşiğinden Kurtuluş
Yirminci yüzyılın sonlarına gelindiğinde Etz Hayim ciddi bir tehlike altındaydı. Çatı çökmenin eşiğindeydi, mermer döşemeler kırılmıştı ve depremler yapıyı pek çok yerinden zedelemişti.
Sinagog, İzmir Musevi Cemaati, İzmir Büyükşehir Belediyesi, İzmir Kalkınma Ajansı ve aralarında ABD Büyükelçileri Kültürel Koruma Fonu ile Kiriaty Vakfı’nın da bulunduğu uluslararası destekçilerin işbirliği sayesinde kurtarıldı. Yıllar süren özenli çalışmaların ardından tamamen restore edilen Etz Hayim Sinagogu, 29 Kasım 2021 tarihinde resmi olarak yeniden ziyarete açıldı.
İsmin Anlamı
Etz Hayim adı, Yahudi geleneğinde birden fazla anlam katmanı taşır. Her bir Tora kutsal kitabının kendisi bir Hayat Ağacı olarak kabul edilir ve kutsal kitabı tutan iki ahşap çubuk atzei chayim, yani “hayat ağaçları” olarak adlandırılır. Kabala’da ise Hayat Ağacı, Sefirot adıyla da bilinen ve ilahi enerjinin bilgelik, anlayış ve güzellik gibi on nitelik aracılığıyla akışını gösteren şemadır.
İzmir Yahudi cemaati için bu isim bir anlam daha taşır. Yangınlar, depremler, fetihler ve yüzyıllar süren zorluklardan sonra, İzmir’in Hayat Ağacı hâlâ ayaktadır.
